Экономика мен баға әлемінде «инфляция» деген сөз жиі теледидардан естіледі, бірақ оның мәні түсініксіз қалады. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл бірдей ақшаға бұрынғыдай көп тауар сатып алуға болмайтын құбылыс. Бұл ұсақ-түйек сияқты көрінгенімен, дүкенге барсаңыз, азық-түлік бағасы өскенін, жанармай қымбаттағанын және коммуналдық төлемдердің қыспаққа алғанын байқайсыз.

Дәлірек айтқанда, инфляция – ақшаның нақты құнының төмендеуіне және оның сатып алу қабілетінің азаюына әкелетін процесс. Басқаша айтқанда, бұрын белгілі бір сомаға 10 зат сатып ала алсаңыз, қазір тек 5-ақ зат сатып ала аласыз. Экономистердің айтуынша, валюта өз құнын жоғалтады да, ақшаның сатып алу қабілеті төмендейді.

Бұл құбылыс өзінен-өзі әрдайым жаман емес және қалыпты мөлшерде қалыпты, бірақ жоспар бойынша жүрмегенде ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін. Ендеше, девальвацияның қарапайым тілмен не екенін, оның қандай түрлері бар екенін, бұл құбылыс неге орын алатынын және ең бастысы, онымен қалай күресуге болатынын қарастырайық.

Инфляция болғанда шын мәнінде не болады?

Негізінде, бұл ақшаның құны төмендейтін кезең. Мысалы, бұрын 5 000 теңгеге толық арба азық-түлік алуға болатын, ал 10 жылдан кейін ол тек 2-3 затты сатып алуға ғана жетті. Номиналдық құнына қатысты емес мысал келтірейік. Мысалы, 2015 жылы белгілі бір сомаға тұтыну себетін сатып алуға болатын, оған мыналар кіреді:

• азық-түлік өнімдері;
• жанармай;
• газдалмаған сусындар.

Үш жылдан кейін сол ақшаға әлдеқайда аз зат сатып алуға болады. Сондықтан валюта бағамының төмендеуі халықтың сатып алу қабілетіне және өмір сүру деңгейіне тікелей әсер етеді. Бұл дегеніміз, белгілі бір сомаға бұрын қолжетімді болған тауарлар мен қызметтер жиынтығын әрдайым сатып алу мүмкіндігі болмайды. Басқаша айтқанда, сіз аз тауар сатып ала аласыз, бірақ көбірек емес.

Неліктен бұлай болады? Оған көптеген себептер бар: артық банкноталар басып шығарудан бастап сұраныстың артуы мен валюта бағамының төмендеуіне дейін. Қызығы сол, әртүрлі тауарлардың бағасы әртүрліше өзгеруі мүмкін. Мысалы, технологиялар арзандап келеді – смартфондардың бағасы бір жылдан кейін төмендейді. Ал дәрі-дәрмек пен білім беру қызметтерінің бағасы тек өсіп отырады.

Экономистер былай түсіндіреді: валюта бағамының төмендеуі тауарлар көлемі мен ақша массасы арасындағы тепе-теңдік бұзылғанда орын алады. Экономикалық статистикада бұл құбылыс тұтынушылық баға индексі арқылы өлшенеді. Бұл көрсеткіш халықтың жеке тұтынуы үшін үнемі сатып алатын тауарлар мен қызметтер тізімінің құнындағы өзгерістерді тіркейді. Халық сатып алатын осы тауарлар мен қызметтер «тұтынушылық себетке» енгізіледі. Бұл – халықтың жеке тұтынуы үшін үнемі сатып алатын тауарлардың бекітілген тізімі.

Қазақстан Республикасында мемлекеттік органдар үнемі ақпарат жариялайды. Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша инфляция деңгейі әр ай сайын есептеледі. Оның негізін ел бойынша ақылы қызметтер мен тұтыну тауарлары бағаларының бақылаулары құрайды. Жылдық көрсеткіш те дәл осылай есептеледі. Валюта айырбастау бағамдары, экономикалық болжамдар және несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемелер оған тәуелді.

Инфляция түрлері

Бұл құбылыстың сипаты әртүрлі. Сондықтан өзіндік ерекшеліктері бар үш түрі бар. Экономистер бағаның өсу қарқынымен және экономикаға әсер ету деңгейімен ерекшеленетін бірнеше негізгі формаларды бөліп көрсетеді.

Баяу (қалыпты)

Бағалар ақырындап өседі – жылына 10%-ға дейін. Мұның тіпті пайдасы бар: адамдар ақшасын жинамайды, жұмсайды, бизнес жұмыс істейді, экономика «тыныс алып», дамиды. Инфляцияның мұндай деңгейі экономика үшін қалыпты болып саналады. Сондықтан қорқудың қажеті жоқ, жинаған қаражатты жоғалту қаупі өте төмен. Керісінше, нарықтың дамуы үшін бұл жағдай қалыпты деп есептеледі.

Қалыпты өсім кезінде Орталық банк экономиканың тұрақтылығын сақтай алады. Ақша-несие саясатының құралдарын пайдалана отырып, теңгерім сақталады. Ұлттық Банк инфляциялық қысымды бақылай отырып, базалық мөлшерлемені реттейді.

Валютаның құнсыздану процесі бірнеше жыл бойы тұрақты деңгейде болған кезде, экономистер мұны қолайлы кезең деп санайды. Осының арқасында ұлттық валюта неғұрлым тұрақты болып қалады, ал қаржылық процестерді болжауға болады.

Қарқындамалы (галопты)

Қарқындамалы инфляция – бұл бағаның жылына 10%-дан 50%-ға дейін, кейде одан да жылдам өсуі. Бұл жай ғана қымбаттау емес – бұл ақшаның дерлік ай сайын құнсызданатын жағдайы. Мұндай кезеңдерде инфляцияның өсуі бірнеше ондаған пайызға жетуі мүмкін, ал жылдық инфляция ұзақ уақыт ішіндегі ең жоғары көрсеткішке айналады.

Сонымен қатар халықтың инфляциялық күтулері күшейеді – адамдар бағаның одан әрі өсуін күтіп, ақшаны алдын ала жұмсай бастайды. Бұл халық жинақтарын сақтамау үшін оларды кез келген затқа ауыстыруға дайын болатын дүрбелеңге ұқсайды. Мұндай жағдайда ұлттық валютаның бағамы төмендейді, бұл халық пен бизнеске қысым жасайды. Адамдар теңгеге деген сенімін жоғалтады, бірден жұмсауға асығады, ал егер жинақтар инфляция қарқынынан жоғары табыс әкелмесе, олар өз мәнін жоғалтады.

Гиперинфляция

Ал мынау нағыз апат. Валютаның айына 50%-дан астам құнсызданатын құбылысы. Бұл жай ғана бағаның тез өсуі емес; бұл жолындағының бәрін жайпап өтетін қар көшкіні. Ақша жүйесі іс жүзінде жұмыс істемеген кезде дамиды. Ақшаның сатып алу қабілетінің тез төмендейтіні соншалық, адамдар оны бірден нақты тауарларға айырбастауға тырысады.

Нәтижесінде бағаның шектен тыс өсуі тауар тапшылығына әкеледі, өйткені өнімнің барлық топтарына сұраныс артады. Компаниялар банкротқа ұшырайды, ал адамдардың өмір сүру деңгейі төмендейді. Бұл топқа әлемдегі ең жоғары инфляциясы бар елдер жатады – Венесуэла (190%), Аргентина (36,9%), Судан (21%) және т.б.

Бұдан басқа мыналар бөліп көрсетіледі:

• Ашық инфляция – бағалар табиғи түрде өскенде, нарық бәрін өзі реттейді.

• Жасырын инфляция – мемлекет бағаны ұстап тұрған кезде, бірақ дүкендер босап қалады, себебі тауар жеткізу тиімсіз болып қалады.

Жасырын ағымды экономикалық білімсіз де оңай байқауға болады. Жағымсыз өзгерістер дүкендердегі ассортимент мысалында және т.б. көрінетін болады. Толығырақ оқу →

Қазақстанда инфляция қалай өлшенеді?

Қазақстан Республикасында ақшаның құнсыздануы статистикалық деректер негізінде есептеледі. Басты көрсеткіш – тұтыну тауарлары мен қызметтері құнының уақытқа байланысты өзгеруін көрсететін тұтыну бағаларының индексі. Аналитикалық есептерде тұтыну қоржынындағы әрбір тауар мен қызмет құнының өзгеруін көрсететін бағалар мен тарифтер индексі қолданылады.

Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, тұтыну бағаларының индексі тұтыну қоржынына кіретін тауарлар мен қызметтер тізбесін бақылау негізінде қалыптасады. Оған азық-түлік және азық-түлік емес тауарлар, АИ-95 және АИ-92 маркалы бензин, сондай-ақ республика бойынша ақылы қызметтер кіреді.

Статистика мәліметтері бойынша Қазақстандағы инфляция әр жылдың басында талданады. Бұл кезеңде жаңа экономикалық болжамдар жасалады. Мысалы, 2026 жылдың қаңтарында Қазақстандағы инфляция мыналардың бағасының өзгеруін ескере отырып есептелуі мүмкін еді:

• азық-түлік тауарлары;

• тұтыну тауарларына арналған тарифтер;

• Қазақстан Республикасы бойынша ақылы қызметтердің құны.

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, инфляцияның өсуі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда белгілі бір пайызды құрады. Мұндай көрсеткіштер инфляцияның жылдық деңгейін және оның бағаның өзгеруінің жылдық деңгейіне қосатын үлесін анықтауға мүмкіндік береді.

Орталық Банктің рөлі

Ақшаның сатып алу қабілетін бақылау – Орталық Банктің міндеттерінің бірі. Қазақстанда бұл қызметті ақша-несие саясатын реттейтін Ұлттық Банк атқарады. Бұл мекеме базалық мөлшерлемені белгілейді. Сондай-ақ жүйеге Қазақстан Республикасының инвестициялар және даму бойынша мемлекеттік басқару құрылымы қатысады.

Анықтама үшін: Банк мөлшерлемесі валюта бағамдарына әсер етеді. Ұлттық валюта бағамы төмендеген кезде импорттық тауарлар қымбаттайды, бұл инфляция деңгейіне қосымша әсер етеді.

Егер инфляция үдей түссе, орталық банк базалық мөлшерлемені көтеруі мүмкін. Жоғары мөлшерлемелер кезінде несиелер қымбаттайды, сұраныс төмендейді және инфляциялық қысым азаяды. Дегенмен, экономикалық зерттеулер департаменті директорының айтуынша, мұндай шаралар инфляциялық қысымды төмендетеді.

Инфляция себептері

Инфляция ауадан пайда болмайды – оның әрқашан себептері бар. Кейде себептер бір-бірімен ұштасып жатады. Кейде бәрі бірден болады – бағам құлайды, сұраныс шектен тыс артады, экономика төтеп бере алмайды, бірақ міне негізгілері:

• Жүйедегі артықшылық. Егер ақша қаражаты көбейіп, ал тауарлар сол күйінде қалса, онда баға өседі. Бұл – классика.

• Тұтынушылық сұраныстың өсуі. Халық тұтыну тауарлары мен қызметтерін белсенді түрде сатып ала бастайды. Өндірушілер сұранысты көріп, бағаны көтере бастайды.

• Мемлекеттік шығыстардың өсуі. Мемлекет құрылысқа, жалақыға, жеңілдіктерге белсенді түрде ақша жұмсаған кезде – сұраныс өседі, онымен бірге бағалар да көтеріледі.

• Өндірістің төмендеуі. Егер тауарлар мен қызметтер азайса, нарық логикасы бойынша олар «қымбаттайды».

Тағы бір себеп – ұлттық валюта бағамының төмендеуі. Оның құлдырауы инфляциялық қысымды күшейтеді, өйткені импорттық тауарлар қымбаттайды. Кейде өндірушілер шикізатқа, логистикаға, өндіріске кететін шығындардың өсуінің орнын толтыру үшін өнім бағасын көтереді.

Инфляцияның қандай қаупі бар – және ол қашан пайдалы болуы мүмкін?

Бұл жағдайды адамның қан қысымымен салыстыруға болады: тым жоғары болуы да, тым төмен болуы да – нашар. Ол экономикаға қатты әсер еткенде, халықтың өмір сүру деңгейі мен ақшаның сатып алу қабілеті төмендейді.

Жағымсыз әсерлері:

➖ Валюта құнсызданады. Сіздің демалысқа деп жинап қойған ақшаңызды бағаның өсуі «жеп қоюы» мүмкін.

➖ Адамдар банктер мен несиелерге аз сене бастайды.

➖ Жинақтар өз мәнін жоғалтады, әсіресе олар «жастықтың астында» жатса.

Жоғары инфляция кезінде тұтыну тауарлары мен ақылы қызметтердің тарифтері өседі. Құнның артуы қысқа мерзім ішінде бірнеше пайыздық тармаққа жетуі мүмкін. Бірақ мұның артықшылықтары да бар:

➕ Қалыпты инфляция ақша жұмсауға және инвестициялауға ынталандырады.

➕ Қарыздардан құтылу оңайырақ болады – шартты түрде сіз 100 мың қайтардыңыз, бірақ қазір бұл нақты баламада онша үлкен сома емес.

Қаражатты жоғалтпас үшін не істеу керек?

Қисынды қадам – табыстылығы бойынша ақша құнының төмендеуінен озып түсетін активтерді іздеу. Жинақтарды құнсызданудан қорғау үшін активтерді диверсификациялау ұсынылады. Сақтау құралдары:

• Жылжымайтын мүлік. Әдетте, оның бағасы басқалармен бірге өседі.

• Бағалы металдар. Тұрақсыз уақыттағы сенімді «зәкір».

• Онлайн депозиттер мен салымдар. Қаржыны сақтаудың ең қарапайым және дәстүрлі нұсқасы. Бастысы – мөлшерлеменің инфляциядан жоғары болуын қадағалау.

• Облигациялар. Әсіресе инфляцияға байланғандары.

Мемлекеттік бағалы қағаздар қиын кезеңде жиі табыс әкеледі. Алайда валюта бағамдары мен банктердің пайыздық мөлшерлемелерін ескеріңіз. Бағалы қағаздар нарығының мүмкіндіктерін қарастырыңыз, өйткені олар табыс әкелуі мүмкін.

Егер активтеріңіз болмаса, ал жағдай қысып тұрса, онлайн микронесиелер немесе несиелерді пайдалануға болады, бұл тұрғыда Қазақстан икемді шарттары бар, инфляцияны басып озу мүмкіндігі бар және сонымен бірге қарапайым азаматтар үшін қолжетімділікті сақтайтын өте қызықты нұсқаларды ұсынады. Бастысы – құр уәделерге алданбай, бәрін мұқият тексеру.

Қорытынды

Ұлттық валютаның құлдырауы – бұл жаңалықтардағы қандай да бір алыс ұғым емес. Бұл біз күнделікті өмір сүріп жатқан шынайылық. Тұрақты экономикада сатып алу қабілетінің өзгеруі дағдарыс кезеңдерімен салыстырғанда ең төменгі деңгейде болады. Жағдай бақылауда болған кезде экономиканың тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік туады.

Бұл құбылыс Қазақстан Республикасында да басқа елдердегідей бірқатар факторларға байланысты. Олардың ішінде – мемлекеттің ақша-несие саясаты, валюта бағамдарының өзгеруі, әлемдік экономиканың жағдайы, тауарлар мен қызметтерге деген ішкі сұраныс бар.

Жүйенің қалай жұмыс істейтінін түсіну дұрыс қаржылық шешім қабылдауға көмектеседі. Сіздің жинақтарыңыз құнсызданбасын, инвестицияларыңыз сізге жұмыс істесін, ал тәуекелдер әрқашан бақылауда болсын.

Дереккөздер тізімі

1. «Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы»
2. 2025 жылға арналған Қазақстан Республикасындағы баға статистикасы «Ұлттық статистика бюросы»
3. Смаилова, К. И. Академиялық мақала «Инфляция: табиғаты, себептері және салдары». Science Time журналы, 2015.
4. «Қазақстандағы инфляцияның өсуі және оны төмендетудің қазіргі тәсілдері» (2024, А.А. Иманбаев)
5. Ержан И. және Сейдахметов А. «Қазақстан үшін инфляцияның динамикалық факторлық моделі». Economic Research № 2022-4